झोपाळा

माझ्या आजोळच्या जुन्या घरातल्या लक्षात राहण्यासारख्या काही गोष्टींपैकी एक म्हणजे तिथला जुना झोपाळा. मी लहान असल्यापासून त्या झोपाळयावर बसायचे. आम्ही भावंडं सुट्टीत एकत्र जमलो की झोपाळयावर यथेच्छ धुडगूस घालायचो. या झोपाळयाचं आकर्षण माझ्या आजोळी येणाऱ्या पाहुण्यांनाही असायचं. लहान मुलं तर झोपाळयाकडे आपसूकच वळायची. मोठया माणसांनाही तिथे बसावसं वाटायचं. एकावेळी तीन माणसं आरामात ऐसपैस बसू शकतात इतका प्रशस्त झोपाळा. माझी आजी त्या झोपाळयाची व्यवस्थित काळजी घेत असे. त्याला तेलपाणी करायला लागायचं..तो स्वच्छ ठेवायला लागायचा. ती ते सगळं नेहमीच करत असे.
माझ्या आईला आठवतंय तेव्हापासून तो झोपाळा घरात आहेच. तिच्यामते तो खूप जुना आहे. तिच्या आई-वडिलांच्या लग्नाआधीपासून, कदाचित तिच्या वडिलांच्या लहानपणापासून तो झोपाळा घरात असावा. किती जुना- तो कधी घेतला- हे सांगू शकेल असं कोणी आता आसपास जिवंत नाही. आमच्या अंदाजाने १९१० ते १९३० या वीस वर्षांत कधीतरी तो घरात आला असावा. कदाचित त्याहूनही जुना असेल. पुराणपुरुषच तो. घरातल्या अनेक घटनांचा साक्षीदार.
तसे झोपाळयाचे उपयोग बरेच होते. लहान मुलांना खेळण्यासाठी उपयोग होतच असे. मोठी माणसे बसण्यासाठी सोफ्याला किंवा खुर्चीला पर्याय म्हणून झोपाळा निवडत. सण-समारंभाला सगळे एकत्र जमले की गप्पा रंगत त्या झोपाळयाच्या साक्षीनेच. बायका धान्य निवडणं वगैरे कामं झोपाळ्यावर बसून करत. वाचन करायलाही ती एक मस्त जागा होती. काहीवेळा झोपाळयावर उशा, लोड, तक्के टाकून अगदी आरामात बसत असू आम्ही.
या झोपाळयावर मी शेवटचं कधी बसले ते मला आठवावंच लागेल. आजी गेल्यानंतर त्या घराशी असणारं घट्ट नातं संपलंच. आता तेथे आजीच्या वारसांपैकी कोणी राहात नाही कारण ज्या वारसांकडे घराची मालकी आहे त्यांनी ते घर रिकामंच ठेवलंय. कधीकधी भाडयाने दिलं जातं. आता कदाचित तिथे redevelopment होईल. एक उंच टॉवर बांधला जाईल. घर पाडलं जाईल. झोपाळा विकला जाईल. झोपाळयाची आणि घराची मालकी याच्याशी माझा काहीच संबंध आता नाही. अर्थात सर्व मालमत्तेच्या वाटण्या अत्यंत शांतपणे व समजूतदारपणे झाल्या होत्या आणि आजीच्या आम्हा सर्व वारसांचे एकमेकांशी आजही अतिशय चांगले संबंध आहेत.

परवा मात्र त्या झोपाळ्याची आठवण झाली. माझा एक भाऊ त्या घरी आवर्जून गेला होता- त्याच्या लहान बाळाला घेऊन. घराच्या मालकीशी या माझ्या भावाचाही काही संबंध आता नाही. पण ज्या घरात आपल्या बालपणातला काही काळ गेला, ज्या घरात आपल्यावर खूप माया करणारी आपली आजी राहात होती, त्या घरात आपल्या मुलाला घेऊन जावंसं त्याला वाटलं. त्या घरात असताना माझ्या गोंडस, निरागस, गोबऱ्या गोबऱ्या गालांच्या भाच्याचे फोटोही त्याने काढले. ते फोटो त्याने मला सहज ईमेल केले. ते फोटो बघताना माझ्या मनात मात्र बरंच काही दाटून आलं. अरे...हा झोपाळा अजून आहे तिथे?
माझ्या आईच्या आजी-आजोबांच्या काळापासूनचं ते घर आणि तो झोपाळा. आज त्यांचा एक खापरपणतू त्या घरात आला होता. त्याच जुन्या झोपाळयावर बसला होता. आयुष्याचं चक्र पुढे चालत राहिलं होतं. माणसांची बेरीज-वजाबाकी या कुटुंबात अनेक दशकं चालूच होती. माणसं त्यांचं जीवन संपलं की वजा होत होती. तरुण पिढीत एकेक लग्न झालं की नवीन सून किंवा जावई आणि मग नवीन बाळं- अशी बेरीजही होत होती. माझी आजी गेली तेव्हा तिच्या काही नातवंडांची लग्नं झाली होती. पण कोणालाच मूल नव्हते किंवा कोणी प्रेग्नंटही नव्हते. आजी आजीच राहिली-पणजी झाली नाही. आणि अलीकडेच माझ्या भावाला मुलगा झाला- आजीचा पहिला पणतू. ऐटीत झोपाळयावर बसलेला. आपण कुठे आहोत, आपल्याला इथे का आणलंय याचा काहीच पत्ता नसलेला. आज जर आजी असती तर हा गोजिरवाणा बाळकृष्ण बघून तिला काय करु आणि काय नको - त्याला कुठे ठेवू आणि कुठे नको- असं होऊन गेलं असतं.
आजी गेली म्हणजे नेमकी कुठे गेली? आता ती कुठे असेल? आपल्याला एक खूप गोंडस पणतू झालाय हे आजीला कळलं असेल का? का तिचा आत्मा कधीच या सगळया सांसारिक मोहातून मुक्त झाला असेल? होय- तसंच असेल कारण मुक्तीसाठी जर पुण्य लागत असेल तर माझी आजी नक्कीच खूप पुण्यवान होती. कोणाचं वाईट करणं तर सोडाच, पण कोणाचं वाईट तिनं कधी चिंतलंही नसेल. तिच्या घरच्यांना ती ग्रेट वाटली तर त्यात फारसं नवल नाही. पण तिच्या सहवासात आलेले शेजारी-पाजारी, जवळचे-लांबचे नातेवाईक, स्नेही मंडळी, नोकर-चाकर, मुला-नातवंडांचे मित्रमैत्रिणी- सगळ्यांनाच ती ग्रेट वाटायची- सगळयांनाच तिच्याविषयी आदर आणि आपुलकी वाटायची.
एक विचार मनात येऊन गेला- जेव्हा त्या घराची redevelopment होणार असेल- तेव्हा जर तो झोपाळा कोणाला नको असेल- तर घ्यायचा का आपण? त्याचे पैसेही देऊ आपण. आणि कुठेतरी नक्की फिट करु त्याला. अगदी विकला नको जायला कुठेतरी एखादया अनोळखी कबाडवाल्याकडे. पण दुसरं मन म्हणालं- त्याचा maintenance कोण करत बसणार? कामं थोडी का आहेत आपल्याला? काय-काय करणार आपण? शिवाय तो झोपाळा त्या घरापासून दूर नाही ठीक वाटणार. तो झोपाळा, ते घर, त्यातली ती अशीच सत्तर-ऐंशी वर्षं जुनी कपाटं, भांडी-कुंडी, इतर जुनं फर्निचर - हे सगळं त्या घराबरोबरच संपलेलं बरं. तो जमाना नाहीये आता. आता ती इमोशन्स नकोत आणि हे असं मन भरुन येणंही नकोच.
झोपाळा नाही सांभाळला आजीचा तरी चालेल. पण आजीचे संस्कार, तिच्या values, तिचं न कंटाळता अविरत काम करत राहणं, आल्या-गेल्याचं प्रसन्न चित्ताने आदरातिथ्य करणं, नि:स्वार्थीपणे माणसं जोडणं, घरातल्या देव्हाऱ्याचं पावित्र्य आणि अस्तित्व श्रध्देने जपणं, जिद्दीने एक बायको, सून, बहीण, आई, आजी, सासू, जाऊ, वहिनी या भूमिकांमधली आपली कर्तव्यं चोख पार पाडणं, संसाराच्या व्यापातही वाचन, संगीत, बागकाम, विणकाम हे छंद जोपासणं- हे जरी मी माझ्या अंगी उतरवण्याचा प्रयत्न केला तरी मी आजीची आठवण जपली असं होईल.